| Ocalić od zapomnienia - Motocykle a sprawa polska |
 |
 |
| Wtorek, 19. Maj 2009 11:31 |
|
Chcielibyśmy przedstawić, coś co każdy wspomina z wielkim uniesieniem i łzą w oku, a mianowicie historię naszych motocykli w Polsce. Obecnie na drogach możemy zauważyć przeróżnych zagranicznych producentów dwóch kółek takich, jak Honda, Kawaskaki, BMW, Yamaha i wiele, wiele innych, ale czy każdy z nas podchodzi do nich tak sentymentalnie jak do naszych pierwszych rodzimych motocykli, na których się wychował i zaczął przygodę z jednośladami?
W okresie dwudziestolecia międzywojennego funkcjonowało w Polsce łącznie około 20 wytwórni motocykli, motorowerów i silników przyczepnych do rowerów. Oprócz słynnych, spotykanych po dzień dzisiejszy Sokołów, produkowano motocykle marek mniej znanych, a w obecnych czasach poszukiwanych i wysoko cenionych przez kolekcjonerów. Pokrótce chciałbym przedstawić charakterystykę poszczególnych typów motocykli:
Pierwszy motocykl produkowany seryjnie w naszym kraju od 1929 roku (jest to data najbardziej prawdopodobna, chociaż inne źródła podają rok 1928) w Centralnych Warsztatach Samochodowych. Konstrukcję pojazdu oparto na wzorach amerykańskich kopiując zespół napędowy i niektóre elementy nadwozia z Indianina, a podwozie i układ jezdny z Harleya. Pierwsza seria okazała się niezbyt udana.
Wprowadzano zatem korekty konstrukcyjne i w 1930 roku CWS M 55 był już pełnowartościowym pojazdem przeznaczonym głównie dla służb państwowych, tj. poczty, policji i wojska. Duży silnik i solidna budowa pozwoliły na eksploatowanie go z wózkiem bocznym i w zasadzie tylko w takiej formie występował. Można przypuszczać, że do momentu zakończenia produkcji (1931 r.) fabrykę opuściło 100 silników CWS M 55.
Silnik: V-2, czterosuwowy, dolnozaworowy Pojemność skokowa: 995 cm³ Stopień sprężania: 4 Moc maksymalna 16 KM przy 2500 obr/min. Zapłon iskrownikowy Sprzęgło: mokre, wielotarczowe sterowane pedałem nożnym. Skrzynia biegów: o trzech przełożeniach sterowana ręcznie Przeniesienie napędu na tylne koło: łańcuchem Rama: Stalowa, rurowa, podwójna, zamknięta Zawieszenie przednie: widelec trapezowy z małymi wahaczykami (system H-D) Zawieszenie tylne: sztywne Masa własna: ok. 200 kg (z wózkiem bocznym ok. 260 kg) Prędkość maks: 100 km/h (z wózkiem bocznym - 75 km/h) Zużycie paliwa: ok. 10 - 12 litrów na 100 km.
CWS M 111 – SOKÓŁ 1000 Był to następca CWS M 55. Produkowany był latach 1934 -1939 w Państwowych Zakładach Inżynierii (PZInż) w Warszawie, oraz w latach 1947-1950 w Państwowych Zakładach Samochodowych nr 2 w Warszawie (tylko Sokół 125). Był motocyklem o bardzo dobrych własnościach jezdnych, odpowiadających stanowi ówczesnych dróg i pełnionej roli pojazdu wojskowego. Oprócz wersji podstawowej wyprodukowanej w ilości około 3400 sztuk, powstały egzemplarze prototypowe z napędem na koło wózka i ze wstecznym biegiem.
Należy stwierdzić, że był to chyba najlepszy motocykl produkowany kiedykolwiek w Polsce. Niestety produkcja została brutalnie przerwana przez niemiecką inwazję w 1939 roku. W ciągu tych siedmiu lat Sokół 1000 ulegał ciągłym zmianom, mającym na celu stałe unowocześnianie konstrukcji oraz zastępowanie elementów importowanych, wykorzystywanych podczas montażu, podzespołami polskiej produkcji.
Silnik: dwucylindrowy w układzie widlastym, czterosuwowy, dolnozaworowy Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa: 83 x 92 / 995 cm3 Stopień sprężania: 5:1 Moc: 18 KM przy 3000 obr/min Sprzęgło: mokre, wielotarczowe, sterowane pedałem Skrzynia biegów: o trzech przełożeniach, sterowana ręcznie Zapłon: bateryjny Prądnica: 6V 45W Bosch RD lub ERA RD (produkcja polska na podstawie licencji) Rama: rurowa, podwójna, zamknięta (główka ramy odkuwana) Zawieszenie przednie: widelec trapezowy z sześcioma sprężynami (dwie pracują jako rezystory, a cztery jako amortyzatory ), wyposażony cierne amortyzatory skoku i kierunkowy Zawieszenie tylne: sztywne Hamulce mechaniczne: hamulec ręczny na koło przednie, nożny sprzężony z hamulcem koła bocznego wózka i wyposażony w zapadkę postojową Ogumienie: Polska Opona Stomil 4,40 x 19 Długość / szerokość / wysokość pojazdu bez wózka: 2270 / 8000 / 1135 mm Rozstaw osi: 1464 mm Masa własna: 230 kg, z wózkiem - 375 kg Prędkość maksymalna ( z wózkiem ): 100 km/h Zużycie paliwa: 7 - 7,5 l / 100 km Zużycie oleju: 0,3 l / 100 km.
W końcu lipca lub początku sierpnia 1938 roku wypuszczono na rynek pierwszą serię motocykli, nazwanych „imieniem" fabryki. „Perkuny" wyposażone były w niezawodne małolitrażowe silniki angielskiej firmy Villiers, lecz ambicją zarządu zakładu było produkowanie całkowicie własnych pojazdów. W jesieni 1938 roku był już gotowy nowoczesny silnik dwusuwowy o pojemności skokowej 125 cm3 i mocy 4 KM, przy 4200 obr./ min., zblokowany ze skrzynią biegów o trzech przełożeniach i w odróżnieniu od poprzedniego importowanego modelu, sterowaną nożnie.
Zupełnym wyjątkiem wśród konstrukcji motocyklowych była przyczepa osobowa podparta na dwukołowym podwoziu ciągniętym za motocyklem. Po zajęciu Warszawy przez Niemców, kontynuowano produkcję wersji towarowych do grudnia 1939. Półtora roku działalności w zakresie produkcji motocykli pozwoliło jedynie na stworzenie około 200-300 sztuk Perkunów.
Silnik: jednocylindrowy, dwusuwowy, napędza koło tylne za pomocą łańcucha. Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa: 50 x 50 mm / 98 cm3 (52 x 58,8 mm / 124,4 cm3 ). Moc: 3 KM (4 KM przy 4200 obr / min.) Sprzęgło: mokre, wielotarczowe Skrzynia biegów: o trzech przełożeniach, sterowana ręcznie (sterowania nożnie) Zapłon: iskrownikowy (bateryjny) Prądnica: iskrownik Villires 6V 18W. Sucha bateria - 3,5V do oświetlania postojowego. (Noris 6V 25W.Akumulator 6V 7Ah) Rama: rurowa, pojedyncza, zamknięta. Zawieszenie przednie: widelec trapezowy. Zawieszenie tylne: sztywne. Ogumienie: „Polska Opono Stomil" 3,00 x 19". Długość / szerokość / wysokość: 1950 / 670 / 940 mm Rozstaw osi: 1250 mm Masa własna: 75 kg (nieznana, przyp. ok. 75 kg) Prędkość maksymalna: 60 km /h (nieznana, przyp. ok. 70 km /h) Zużycie paliwa: 2,2 l /100 km (nieznana, przyp. ok. 2,5 l /100 km ) Obciążenie dopuszczalne: 1 - osoba (2 - osoby po zamontowaniu na bagażniku dodatkowego siodła - dopuszczalne przez wytwórcę i kodeks drogowy)
Jedna z mniej znanych kart historii polskiej motoryzacji pomimo, że Kresowa Wytwórnia Rowerów i motocykli "Niemen" N. Tarowski i S-ka z Grodna była jednym z najprężniejszych prywatnych zakładów produkujących motocykle na terenie Polski. Informacje źródłowe są równie skąpe, jak nieliczne są zachowane egzemplarze tych dość licznych przed wojną pojazdów. Oferta produkcyjna była szeroka, jakkolwiek "obciążona" rowerową tradycją. Wytwarzano zatem jedynie lekkie motocykle w następującej gamie pojemności: 75 ccm (Sachs), 98 ccm (Sachs i Villiers), 150 ccm (Villiers).
Istnieją przypuszczenia, że pierwsze motocykle tej marki - z importowanymi silnikami - ukazały się na rynku już w 1936 roku (podobno 100 szt.), lecz całkowitą pewność można mieć dopiero odnośnie produkcji z roku 1938, w którym zbudowano 166 pojazdów. Model z silnikiem 75 ccm występował w dwóch wersjach-męskiej oraz damskiej, z obniżoną górną rurą ramy, co ułatwiało jazdę paniom w sukniach. Najpopularniejsze były "setki" faworyzowane przez obowiązujące wówczas przepisy podatkowe i drogowe.
Silnik: dwusuwowy, jednocylindrowy, napędza koło tylne za pomocą łańcucha Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa: 50 x 50 / 98 cm3 Stopień sprężania: brak danych Moc: 3 KM (liczba obrotów nieznana) Sprzęgło: mokre, jednotarczowe. Skrzynia biegów: o trzech przełożeniach, sterowana ręcznie. Zapłon: iskrownikowy. Prądnica: iskrownik Villiers 6V - 18W. Rama: rurowa, pojedyncza, zamknięta. Zawieszenie przednie: widelec trapezowy. Zawieszenie tylne: sztywne. Ogumienie: Polska Opona Stomil 3,00 x 19". Długość / szerokość / wysokość: 1980 / 700 / 890 mm Rozstaw osi: 1330 mm Masa własna: ok. 70 kg Prędkość maksymalna: 60 km / h Zużycie paliwa: 2,2 - 2,5 l / 100 km Obciążenie dopuszczalne: 1 - osoba (2 - osoby po zamontowaniu na bagażniku dodatkowego siodła).
Na początku 1937 roku zaprezentowano publicznie lekkie motocykle pochodzące z prywatnej fabryki maszyn z Katowic. Już na pierwszy rzut oka widać było w budowie tych maszyn silny wpływ niemieckiej techniki motocyklowej. Ramę i przednie zawieszenie wykonano z tłoczonej blachy, zaś silnik był rozwierconą do 130 ccm kopią Sachsa 98. Te założenia dały MOJ-om gwarancję trwałości pomimo dość wysokich kosztów wykonania.
Podobnie jak większość polskich wytwórni motocykli, producent MOJ-ów Gustaw Różycki korzystał z importowanych łożysk. Pozostałe elementy pochodziły z jego fabryki. MOJ-e były motocyklami udanymi i wyprodukowano ich ponad pół tysiąca sztuk, z czego nieliczne przetrwały do dziś. W ciągu blisko dwóch lat istnienia, MOJ został kilkakrotnie modernizowany, lecz bez zmiany zasadniczych założeń.
Silnik - jednocylindrowy, dwusuwowy, napędza koło tylne za pomocą łańcucha Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa - 55 x 54 mm / 128,2 ccm Stopień sprężania - 5,5 : 1 Moc maksymalna - 3,5 KM (2,6 kW) przy 3500 obr/min Sprzęgło - mokre, wielotarczowe Skrzynka biegów - o dwóch przełożeniach, sterowana nożnie Zapłon - iskrownikowy, prądnica-iskrownik 6V, 18W (?), pod kołem zamachowym silnika Rama - podwójna, zamknięta, tłoczona z blachy stalowej Zawieszenie przednie - tłoczony widelec trapezowy z ciernym amortyzatorem Zawieszenie tylne - sztywne Ogumienie - Polska Opona Stomil 3,00x19” Długość/szerokość/wysokość - 1895/750/900 mm Masa własna - około 70 kg Prędkość maksymalna - około 65 km/h Zużycie paliwa - 2,5l / 100km Obciążenie dopuszczalne - 2 osoby
Mało znany polski motocykl. Przyczyna tkwi w braku zachowanych egzemplarzy. Był to pojazd w całości powstały w Polsce, w którym do napędu zastosowano silnik bardzo wysokiej klasy, mogący śmiało konkurować z zagranicznymi rywalami. Projekt motocykla powstał w Bydgoskiej Fabryce Rowerów i Motocykli, gdzie wykorzystując wieloletnie doświadczenie w produkcji rowerów produkowano wszystkie niezbędne elementy z wyjątkiem jednostki napędowej.
Zadanie opracowania silnika powierzono Warszawskiej Fabryce Pomocniczej dla Przemysłu Lotniczego i Samochodowego, będącej częścią spółki Steinhagen i Stransky. Tam też powstał kompletny zespół napędowy, doskonale opracowany i nowoczesny. Pod niewiele mówiącym symbolem SS-3-MR krył się silnik, w którym zastosowano m. in. takie rozwiązania jak prądnica prądu stałego z regulatorem napięcia, czy przeniesienie napędu na sprzęgło kołami zębatymi. Produkcja ruszyła na przełomie roku 1938/39, nie należy zatem przypuszczać, aby więcej niż 300 sztuk tych motocykli wyszło z fabryki.
Silnik: jednocylindrowy, dwusuwowy, napędza koło tylne za pomocą łańcucha (istniała także odrębna przekładnia łańcuchowa napędzana pedałami) Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa: 50 x 50 mm / 98,2 cm3 Moc: maksymalna - 3,25 KM przy 4200 obr / min ; trwała - 2.5 KM przy 3500 obr / min Sprzęgło: mokre, wielotarczowe Skrzynia biegów: o dwóch przełożeniach, sterowana ręcznie Zapłon: iskrowy typu „SS" Prądnica: prądu stałego 4V-15W, typu „SS" Rama: rurowa, pojedyncza, zamknięta. Zawieszenie przednie: widelec trapezowy. Zawieszenie tylne: sztywne. Ogumienie: „Polska Opona Stomil" (wymiary ogumienia i pojazdu - nieznane). Masa własna: ok. 60 kg Prędkość maksymalna: ok. 60 km / h Zużycie paliwa: ok. 2,5 l / 100 km Obciążenie dopuszczalne: 1 osoba
Nazwa motocykla wspólna z nazwą Zakładów Przemysłowych "Podkowa" S.A. z Legionowa wskazuje na charakter produkcji - wytwarzano tam hacele do montowania podków końskich. Na miejscu produkowano większość elementów motocykla. Z importu pochodził silnik (Villiers 98) oraz elementy kół, od innych wytwórców krajowych brano elementy oświetlenia (A. Marciniak SA) i opony (Stomil). Motocykl wykonany był bardzo starannie i estetycznie, miał m.in. chromowany zbiornik paliwa, co pomogło mu zmieścić się na rynku opanowanym przez inne konstrukcje tej klasy, zarówno obce, jak i krajowe.
Rozpoczęta w 1938 roku produkcja lekkich motocykli miała zostać w niedługim czasie rozszerzona o modele większe.. Twórcą motocykla lub raczej osobą dostosowującą angielską konstrukcję do polskich warunków produkcyjno-eksploatacyjnych był przypuszczalnie Adam Skalski. W okresie działań wojennych, a szczególnie w wyniku poczynań miejscowych władz okupacyjnych, fabryka uległa zniszczeniu, a jej archiwa zostały rozproszone. Nieznana jest więc dzisiaj liczba wyprodukowanych motocykli. Należy przypuszczać, że do wybuchu II wojny światowej sprzedano chyba niewiele ponad 100 pojazdów z silnikami 98 cm3 .
Firma miała jednak bardzo ambitne plany, przewidując wyprodukowanie w 1939 roku 1000 tych motocykli, lecz już z wykorzystaniem jednostek napędowych z kieleckiej Huty Ludwików. Należy jeszcze dodać, że dyrekcja zakładu wykazała wysoce patriotyczną postawę w momencie zagrożenia wojennego, przekazując wojsku ( Warszawskiej Brygadzie Obrony Narodowej ) - na wiosnę 1939 roku - pięć Podków 98.
Silnik: dwusuwowy, jednocylindrowy, napędza koło tylne za pomącą łańcucha. Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa: 50 x 50 mm / 98 cm3 . Stopień sprężania: brak danych. Moc: 3 KM ( liczba obrotów nieznana ). Sprzęgło: mokre, jednotarczowe. Skrzynia biegów : o trzech przełożeniach, sterowana ręcznie. Zapłon: iskrownikowy. Prądnica: iskrownik Villiers 6V - 18W. Rama: rurowa, pojedyncza, zamknięta. Zawieszenie przednie: widelec trapezowy. Zawieszenie tylne: sztywne. Ogumienie: Polska Opona „Stomil" 3,00 x 19" Długość / szerokość / wysokość: 1950 / 670 / 880 mm Rozstaw osi: 1350 mm Masa własna: ok. 70 kg Prędkość maksymalna: 60 - 65 km / h Zużycie paliwa: ok. 2,5 l / 100 km Obciążenie dopuszczalne: 2 - osoby ( po zamontowaniu na bagażniku dodatkowego siodła ).
Pierwsze egzemplarze motocykli Łucznik ukazały się w końcu okresu międzywojennego, w lutym 1939 roku. Wstępne prace przygotowawcze trwały bardzo krótko i już w pierwszych dniach 1939 roku powstało kilka eksperymentalnych motocykli, poddawanych intensywnym próbom drogowym. Prototypowe pojazdy były wyposażone w importowane silniki: niemiecki Sachs o pojemności 125ccm i mocy 3KM(2,2kW) przy 3600 obr./min. i angielski Villiers o pojemności 98ccm i tej samej mocy - zblokowane ze skrzynkami biegów o trzech przełożeniach. W produkcji seryjnej przewidywano zastosowanie krajowych jednostek napędowych.
Motocykl Łucznik (nazwany tak zgodnie z tradycją PWU), na którym 15 kwietnia 1939 roku startował najmłodszy czternastoletni uczestnik (Stransky - syn współwłaściciela wymienionej Fabryki Pomocniczej) w rajdzie organizowanym przez WKS "Legia. Trudno jest dzisiaj ustalić, ile łuczników opuściło mury radomskiej filii PWU. Liczba zbudowanych motocykli nie jest znana nawet w przybliżeniu - z planu produkcyjnego zamieszczonego w ówczesnej prasie dowiedzieć się można, że zamierzano budować rocznie 500-700 pojazdów z polskimi jednostkami napędowymi. Zamierzenia te, ze względu na duży potencjał wytwórczy i doświadczenia produkcyjne zakładu były możliwe do zrealizowania.
Silnik - jednocylindrowy, dwusuwowy, napędza koło tylne za pomocą łańcucha Średnica cylindra x skok tłoka / pojemność skokowa - 50x50 / 98ccm Moc maksymalna - 3,25KM (2,4kW) przy 4200 obr./min. Moc trwała - 2,5KM (1,8kW) przy 3,500 obr./min. Sprzęgło - mokre, wielotarczowe Skrzynka biegów – o dwóch przełożeniach, sterowana ręcznie Zapłon - iskrownikowy; iskrownik pod kołem zamachowym silnika, prądnica prądu stałego 4V 15W Rama - rurowa, pojedyncza, zamknięta Zawieszenie przednie - widelec trapezowy Zawieszenie tylne - sztywne Ogumienie - Polska Opona Stomil 2,50x19" Wymiary pojazdu - nieznane Masa własna - około 6kg Prędkość maksymalna - około 60km/h Zużycie paliwa - około 2,5l / 100km Obciążenie dopuszczalne - 1 osoba
|
CWS M55 (seria S-III) z lat 1930 - 1932
Dane techniczne motocykla CWS M 111 z lat 1934/1935
Dane techniczne motocykla „Perkun" 98 i 125 (w nawiasach dane wyróżniające model 125 )
Dane techniczne motocykla Niemen 98
Podstawowe dane techniczno-eksploatacyjne motocykla MOJ 130 z 1939 roku
Dane techniczne lekkiego motocykla Tornedo z silnikiem SS-3-MR
Dane techniczne motocykla Podkowa 98
Podstawowe dane techniczno-eksploatacyjne motocykla Łucznik z silnikiem SS-3-MR
